яг жилийн өмнөх өдийд л чам руу урсах бэлтгэлээ базааж

ОХУ-ын Санкт-Петербург хотод зориулав 

 

  Ганцаараа л юм шиг
Бүгдийг бодож
Гартаа өөрийнхөө үнэрийг тээж алхсан хавар
Бүүр эртийн тэртээх танил зөрөгт таарсан намар
Одоо миний зүрхэнд ч шинээрээ оршиж буй
Тэр нэгэн хотын санаанд өлгөсөн нулимстай дурсамжууд
Орь гэнэхнээр шөнө бүр зүүдний цэнхэрлэгт үзэгдэж
Тас харанхуйн дунд ч нүдэнд минь оршисоор

Гэвч би зэрэгцэн дагах сүүдрээн хөтлөн хөтлөн алхсаар
Хөлд орохыг нь хүлээж, дотроо мэгшисэн хэвээр
Хашгирсан дуу, ид хавт залуу нас ханцуйн дотор минь амь дүйн дэвхцэж
Ганирхалын хөндийгөөс уухайлан айсуй хүчирхэг эгшилтүүдийг сонсож
Тэнгэрийн цэнхэрлэгээс хөх униар сэмжлэн газардах үгсээр амиа зогоож
Наашлан айсуй хэрнээ цаашлан одох зоригт цаг хугацааг эвдэж
Тамыг ч зүрхэн дотроо эргэлдүүлж чадах хүчтэй болжээ
Нарыг хилэнт зүрхнийхээ ирмэгт цовдолж чиний сэтгэлийг өөртэйгээ холимоор байна 

яг жилийн өмнөх өдийд л чам руу урсах бэлтгэлээ базааж
урсгалдаа гэрэл тонгочуулан хөвж, замдаа таарсан эрэг мөрөнг эвдэж
урсах цус, булгилах халгиан, тэнгэрийн агуужим амьсгалыг далавчиндаа ботилсонсон
яруу найраг хариуд нь чи шивнэнэсэнсэн, гишгүүлсэн товжоо бүрээсээ мэдрүүлсэнсэн
хайр, атаа хорсол, тэртээд нисэх өнчин цахлайны өр өвтгөм гунигт цуурай
хажуу дэргэд эвцэлдэх модод хийгээд оддын эрхлэнгүй инээд
үсээр минь сая сая жилээр тоглон наадах салхис гариг эрхэсийн дуулалыг сэрээж
үнэнээ өчинөм цагаан шөнө минь ахиад өлмийд чинь уруулаа дэвсэхсэн

 УБ.14.03.24

Л.Өлзийтөгсийн “Аквариум” өгүүллэгийн Монголын богино өгүүллэгийн хөгжилд гаргасан шинэ хандлага

МУИС- Монгол хэл соёлын сургууль Утга зохиолын cудлаач-III Б.Дэлгэрмаа

Л.Өлзийтөгсийн “Аквариум” өгүүллэгийн Монголын богино өгүүллэгийн хөгжилд гаргасан шинэ хандлага
            Хүн төрөлхтөн соёл, утга зохиолын хөгжлийн өндөр түвшинд хүрчээ. Амьдралын хуучин хэмнэл эвдэгдэн, бүх зүйлс эрчимтэй загварчлагдаж байгаа өдгөө цагт хүн хүнээрээ үлдэх, хүмүүс өөрийн язгуур хүн чанар, түүний утга учир, мөн чанарыг таних эрмэлзлэг туйлын хурдацтай өсч, түүний хэрээр үгийн урлагийн инжаан нарын бичиж туурвисан сонирхолтой өгүүлэмж, зөрчил, түүний тайллаас амьдарч буй эрин цаг хийгээд өөрсдийгөө олж үзэхийг, сэтгэлээ нээж харахыг урьд үзэгдээгүй ихээр хүсэх болсны нэг илрэл нь нийт туурвил зүйд гарч буй шинэ өөрчлөлтүүд, хэвлэгдэж буй номын төрөл жанр, тоо ширхэг, уншигчид утга зохиолын дотоод амьдралыг сонирхох хандлагаар илэрч байна. Ер нь дэлхий дахинд уран туурвилын эрэл хэрэгцээ урьд өмнө байгаагүй ихээр сэргэж байна. Монгол уншигчид ч урьд үед хаалттай хориотой хэмээгдсэн шинэ ертөнцүүдтэй гүнзгий танилцахыг эрмэлзэн, дэлхийн улс түмний шинэ сэргэг бүтээлийг орчуулах, монгол зохиолчид ч өөрсдийн хуучин арга барил, бичлэг сэтгэлгээний явцуу хүрээг даван гэтлэхийг хүсэх болсон аж. Үүний нэг тод жишээ нь Л.Өлзийтөгсийн “Аквариум” /2002/ өгүүллэг юм. Эл зохиолын талаар уншигчидтай өөрийн санал бодлыг хуваалцахаар эл бяцхан тайллыг бичлээ. 
            Энэ өгүүллэг орчин үеийн гэр бүл, хүмүүсийн сэтгэл зүйн нарийн төвөгтэй асуудлуудыг уламжлалт реалист арга, бичлэгийн хэлбэрээр бус этгээд сонирхолтой хэлбэр, өгүүлэмжээр тод нээн үзүүлжээ.  Иймээс уг өгүүллэгийг бүтцийн талаас нь задлан тайлбарлахыг оролдов. Зохиолч өгүүллэгийнхээ гол баатрын амьдралын орчин нөхцлийг аквариумын дотор тавьжээ.

1. 1.      ...Миний аквариум жижиг ч гэсэн надад бүхнийг харуулаад байна л гэж

боддог байлаа. Дөрвөн тал нь шил болохоор ертөнцийн дөрвөн зүг, найман зовхисыг харж байгаа юм шиг л санагддагсан.
Гэвч ! аквариум бол аквариум. Тэр гадуураа бас аквариумтай. Нөгөө гурван өрөөнд маань өрнөж байгаа амьдрал надад харагдахгүй. Цаашлаад дөрвөн өрөө сууцнаас маань гадна болж буй бүхнийг, бүр цаашлаад... Миний өөрийн дотор байгаа шилэн хоргон дахь би...> /14-р тал/
<...>Ах дүү нар урьд нь жилдээ нэг л удаа тодруулбал цагаан сараар л нэг үзэгддэг байсан бол одоо бараг өдөр бүхэн ирцгээдэг, цагийн хуваарь гаргачихсан.< ..>/6-р тал/</...>
Зохиолчоос энэ хэсэгт тавьсан  үндсэн утга санаа нь орчин цагийн хот суурин газрын хүмүүс өөрсдийгөө аквариум лугаа дөрвөн ханан дунд хорьж, тэр нь яг л шилэн хоргонд хоригдсон баатрын нэг адил орчноо мэдэрч мэдэх ч хагас дутуу, эрх, эрх чөлөө нь хаагдсан орон зайн тухай өгүүлэмж бөгөөд хот суурин газар (хотжилт)-ын нөлөөлөл монгол хүнийг байгаль эрх чөлөө хэмээх хоёр гол чухал орчин хүрээнээс улам бүр холдуулж байгааг давхар илтгэсэн нь ойлгомжтой юм. Энэ өнөөгийн монголын нийгмийн хоолойд тулсан амин чухал асуудлын нэг юм. Энэ нь ганц нүүдэлчид суурин амьдралд шилжсэний үр дагавар төдий асуудал биш. Нийт хүн төрөлхтний орших, эс оршихуйн тулгамдсан асуудлыг хөндсөн хэрэг гэж болно.
Чикагогийн Их Сургуулийн эрдэмтэн Луйс Уэрт: “ Хотуудад ихэнх хүмүүс өөр хоорондоо шууд, ойрхон амьдардаг хэрнээ ихэнх нь хөндий бас бие биенээ үл таньдаг нь хөдөө аж ахуйн уламжлалт жижиг суурингаас ялгаатай болохыг тэмдэглэсэн /энэ нь ялангуяа монголчууд бидний амьдралын язгуурын байгальлаг хэв шинж, нүүдлийн соёл иргэншлээс суурин соёл иргэншил рүү хошуурч байгаа өнөөгийн дүр төрхийн уран сайхны илэрхийлэл болно/ ...>   Хотын иргэдийн ихэнх харьцаа нь хурдан бөгөөд өнгөц шинж чанартай байдаг. Харилцан сэтгэл ханамжид чиглэсэн бус, харилцан зорилгоо хэрэгжүүлэх хэрэгсэл болж байдаг. Тийм учраас хотод амьдарч буй хүмүүс улам бүр хөдөлгөөнтэй болохын дээрөөр  хоорондын холбоо нь харьцангуй суларч ирдэг байна. Хүн чанар муудаж, ураг төрлүүд ч бие биенээсээ хөндийрхөд хүрдэг. /Антони Гиддинс “Социологи” 466 -р тал/ гэх тодорхойлолтын үндсэн агуулгыг эл хэсэгт монгол орон зайд уран сайхны аргаар илтгэсэн хэрэг юм. Зохиолыг цааш бяцхан үргэлжлүүлье.
-<...>Би нөхрөө надад худлаа ярина гэж, үнэнээ хэлэхгүй гэж итгэж байсан </...>
юмсан. Гэтэл үнэнийг ярьчихдаг байна шүү. Тэгэхэд л би үнэнийг ер хүсээгүйгээ, ерөөсөө юуг ч хайгаагүйгээ /магадгүй юу ч олоогүйгээ гэх нь оновчтой болох биз/ ойлгосон юм. Магадгүй би бусдын тухай биш, өөрийнхөө тухай мэдэхийг хүссэн ч юм билүү /15-р тал/ гэх хэсэгт З.Фрейдийн
психоанализын онолоор бол уг зохиолын  “рационализация”маш хурц илрэх бололтой. Энэ нь хүний сэтгэлийн бачимдал ба түгшүүрийг шийдвэрлэх нэг зүйл арга ч гэж болно. Өөрөөр хэлбэл буруу эргэцүүллээр уран дүрийн сэтгэл зүйн зөвтгөж байна гэсэн үг. Хүн бүхэн тодорхой тохиолдол бүрд мөн л ийм байдаг. “Ногоон усан үзэм” гэх энэ нэр нь усан үзмийн мөчирт хүрч чадахгүй болохоороо үзэм боловсорч гүйцээгүй гэж өөрийн сэтгэлийг хуурсан үнэгний тухай Эзопийн ёгт үлгэртэй адил гаргалгаа юм.

1. 2.      <....>Найман сарын дараа, загас болсноос хойш шүү дээ. Нэгэн шөнө нөхөр маань миний үй зайгүй найз эмэгтэйг дагуулж ирэв. Хүүхдүүд дунд ахынд очицгоохоор явсан байлаа. Найз эмэгтэй маань миний бяцхан охины орон дээр сууж байгаад, миний авааль нөхөртэй миний тухай шивнэн ярьж байгаад... ингээд л тэд унтсан юм даа. </....>

Нөхөр маань надтай хийдгээсээ нэг л өөр, хачин шуналтай, түрэмгий байхыг хараад би бүр гайхаж орхив. Дараа тэд баахан худлаа ярьцгаав. Найз эмэгтэй маань нөхөртөө хайргүй гэж уйлагнан хэлэхэд нөхөр маань хариуд нь “би мэднэ ээ ” угаасаа л мэддэг байсан гэх нь тэр. “намайг загас биш хүн байхад тэр миний найзуудаас чухам түүнийг л үзэж чаддаггүй байсан юм даа”
Найзын маань яриагаар бол би нууц амрагтай байсан гэнэ. “Бодвол түүнтэйгээ одоо хамт байгаа биздээ” гэж ертөнц дээрх цор ганц найз минь гуниглангуй царайгаар шивнэлээ.
Нөхөр маань бүрэн өөрчлөгджээ. Үгүй ээ ! ерөөсөө тэр өөр хүн байсан юм байна /11-р тал/.
Загас байхаа больсоны дараа найз эмэгтэй маань утсаар ярьдгаараа ярьж, нөхөртөө урьд урьдынхаасаа илүү хайртай болсноо шивнэн инээнэ /13-р тал/.
Дээрх дүрслэлүүдээс үзэхүл хүн хэмээгч нь сэтгэл гэх нууцлагдмал ертөнцдөө бодтой аж төрдөг туйлын нуугдмал амьтан аж. Зохиолч чухам энэ ертөнц рүү нэвтрэн тайллуудыг өөрийн сэтгэл зүйгээр дамжуулан нээсэн гэж болно. Үүнийг дараах байдлаар тайлбарлах боломжтой юм. Карен Хорни:    Хүний дотоод хүслэн, гаднаа илрэх байдлаасаа хахь ангид үйлдэл хоёроордамжиж урлагт сэтгэл зүйн  зөрчил үүсдэг...> гэж үзжээ. Энэ үүднэс харвал нийгэм-соёлын онцлог, хэм хэмжээтэй сэтгэл зүйн өөрчлөлтүүд ба далд байдал нь илэрч байдгийг сэтгэл зүйч олж харсан гэж болох билээ.
Тухайлбал: “Аквариум”-ын бүсгүйн нөхөр өөрийнх нь мэддэг, ойлгодгоос тэс өөр зан авир гаргаж, үйлдлээр дүрийн дотоод ертөнцөд хадгалагдаж асан хүслээ нээн илэрхийлж чадсан ажээ. Үүнд нь бүсгүйн найз эмэгтэй чухал түлхэц болж өгсөн байна. Энэ нь сэтгэц задлагын онолтон Зигмунд Фрейдийн бие хүний талаар хийсэн онолын 2 чухал тулгуур болсон таамаглал байдаг. Энэ үндэслэл дээр авч үзвэл:
-Ухамсаргүй сэдэл: Хүний зан үйл, бодол санаа, сэрэл мэдрэмж нь түүний өөрөө ч мэдээгүй дотоод түлхэц, бодол санаа, хүслээс гаралтай. Түүнийг агуулж байдаг зүйлийг “ухамсаргүй” гэж нэрлэжээ. Чухам тийм маягийн ухамсаргүй сэдэл нөхрийн дүр дээр бүр ч хурц илэрч байна.
Мөн З.Фрейд онолоор хүний сэтгэцийн хэв шинжийг 3 хэсэг болгож тайлбарладаг.

• Ид – Дур хүслийг /байгалийн зан төрх/ агуулж байдаг бие хүний сэтгэл зүйн бүрдэл.
• Эго- Дур хүслийг хязгаарлагч ухамсарт тал буюу хүний сэтгэл зүйн тал.
• Суперэго – Дээрх хоёрыг ёс суртахууны хэм хэмжээний үүднээс хянаж байдаг нийгмийн тал юм.

Чухам “Аквариум” өгүүллэгийн дүрийн системд бүсгүйн нөхрийн дүр Ид-ийнх нь нөлөөлөл давамгайлснаар өөрийн эхнэрийн найз руу хэлбийн оржээ. Тодруулбал Ид нь Эго хийгээд суперэгогоос давамгайлж уг үйлдэл рүү хөтөлсөн байна. Чухам өгүүллэг дэх хайр дурлал, гэр бүлийн харилцааны шалтгаант холбоо хамаарлыг энэ харьцаан дээр шийдсэн гэсэн үг юм. Нууц амраг, нууцлаг амьдралыг дээрх хүчин зүйлийн нөлөөллийн хүчний харилцаанд тулгуурлаж тайлбарлах нь тайллыг илүү үнэмшил итгэлтэй болгож байна. Үүнийг:
Гэр бүлийн сэтгэл судлалын үүднээс тайлбарлавал:  Иймэрхүү үзэгдэл нь ...>сэтгэл зүй, нийгэм ахуй, физиологи, оюун санаа, ёс суртахуун хийгээд тухайн үеийн нөхцөл байдал зэрэг олон шалтаг, шалтгаантай холбоотой. Хамт ажилладаг эмэгтэй, эхнэрийн найз, эртний танилтайгаа холбогдох зэрэг нь хүний сэтгэл зүйн онцлог чанруудтай холбоотой. /АНУ-н сэтгэл зүйч К.Болдуйн/ гэж үзжээ.
            Бас нэг жишээ татъя:
 Хүн болгон 2 дүртэй аж. Үнэндээ тэр 2 дүрийнхээ нэгийг нь л бусдад харуулхад хангалттай. Хэн ч өөрийнхөө сайн сайхан гэж бодсондоо буй болгосон тэр дүрээ л бусдад харуулахыг хүсдэг. Түүгээрээ л баг хийж явдаг. Хоёр дахь нь хэдий өөр байлаа ч бусдад харуулахыг хүсч байгаа тэр багаар нь л хүнд хандах хэрэгтэй юм байна. Заавал багийг нь хуулах гээд нөгөө жинхэнэ дүрийг нь үзэх гээд байх хэрэг юу байна аа! /12-р тал/. Зохиолын энэхүү хэсгийн утга санааг Ид, Эго болон Суперэготой холбож үзвэл нөхөр нь Ид-ийнхээ хүслийг Эго-оор хязгаарлаж, харин Ид ба Эго-ийн хүслийг Суперэго-оор хязгаарлаж амьдардаг хүний төрмөл зан төрхийн баг гэж томъёолж болно. Цааш хэдэн жишээ үзье,
- Хүү маань хэдийнээ үймүүлэхээ больжээ. Тэр хэзээ ч миний үгэнд орж байгаагүй юм. Хэтэрхий дураараа, 12 настай хүүхдэд баймааргүй хэвлүүн яриатай хүүтэйгээ би огт таардаггүй байсан юм л даа. “Хичээлээсээ өнөөдөр оройтолгүй ирээрэй ” гэхэд оройтно. “За яахав, өнөөдөр хичээлээ тараад гадаа тогловол тогло доо” гэхээр ороод ирнэ. Түүний зөрүүд зан намайг галзууруулах дөхдөг сөн /11-р  тал/
-          Нэг өглөө хүү маань хичээлээ хийж дуусгаад өдрийн тэмдэглэлээ авч шүлэг бичив. Тэр модны тухай шүлэг бичжээ. Бичиж дуусгаад тэр амандаа аяархан шивнэн уншсанаа гэнэт нөгөө дэвтрээ юу ч үгүй жижиглэн урж, өрөөгөөрөө нэг цацчихаад гарч гүйв.
-          Хүү яагаад үе үе ууртай болчихдог байсныг, бас яагаад өрөөөгөөр нэг урсан дэвтэр хөглөрч байдаг байсныг би тэгэхэд л ойлгов. Бурхан минь! Гэтэл би түүнийг математикч болгохоор өмнөөс нь шийдчихсэн байсансан. Яасан дураараа байж вэ! Би хүн байхдаа... /17-р тал/ Энэ хэсгүүдэд буй дотоод
агуулгыг онолын үүднээс тайлбарлавал чухам “Хүүхдийг бага наснаас нь бие даах чадварыг нь хөгжүүлж, тэднийг өгдөөн дэмжиж, гаргасан амжилтыг урамшуулах нь өөрийн үнэлгээнд нөлөөлдгийг томчууд анхаарах нь чухал. Тэдэнд нийтлэг гардаг дутагдал нь зөрүүд зан юм. Энэ нь тэд багаасаа өөрт шаардагдсан, хүссэн болгоноо биелүүлэхийг эрмэлздэгтэй холбоотой. Гэхдээ энэ нь бүхнийг ухаарч ойлгоод хийж байгаа үйл биш. Өсвөр нас бол эгзэгтэй үе бөгөөд энэ наснаас эхлэн тэд өөрийгөө хянаж, бусдын нүдээр харах, өөрийн тухай шүүн хэлэлцэх зэргээр идэвхтэй үйл ажиллагаанд ордог. /Гэр бүлийн сэтгэл зүй О.Мандах/
Хүүхдийн зан төлөвшил нь амьдралынх нь анхны жилээс эхэлдэг бөгөөд түүнд амьдралын тодорхой нөхцөл үлэмж чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. “Аквариум” өгүүллэгт хүү шүлэг бичих авъяастай байхад ээж нь түүнийг мэдэхгүй математикч болгохоор шийдчихсэн байснаа мэддэг. Эцэг эхчүүд хүүхдүүдтэйгээ ярилцан юу сонирхож буйг нь үнэн сэтгэлээсээ анхаарч байх хэрэгтэй. Хүүхдийг дургүй зүйлд нь албадсанаас зөрүүд, өөрийн авъяас чадвартаа үл итгэдэг, бие даан шийдвэр гаргах чадваргүй болон хүмүүждэг./Гэр бүлийн сэтгэл судлал 152-р тал/
    Үүнээс үндэслэн бодвол: Уран зохиолын олон төрөл зүйлийн дотроос богино өгүүллэг нь том санаа, гүнзгий утгыг оновчтой, бас сонирхолтой хэлбэрт шилжүүлж илэрхийлдгээрээ хэн хүний таашаалыг хүлээх шид илүү шингэсэн, хүмүүс анхааралтай амтархан уншдаг төрөл зүйл гэж болно.
            “Монголын өргөн тал, дуусашгүй мэт үргэлжилдэг цэлийсэн уудам нутаг маань хүртэл надад багадаад байгаа юм шиг санагдан үргэлж, үргэлж л давчдаж явдаг байлаа. Хүсээд байсан орон зай маань харин энэ бяцхан аквариум байж, миний тэр орон зай, хүсэл гэдэг маань ийм л хэмжээний юм байж шүү дээ.” // гэж зохиолч өөрийн уншигчдийн өмнө тавьж буй санаагаа тод харуулсан нь зохиолчийн ур чадварын нэг онцлох тал юм.. Өөрөөр хэлбэл өнөөгийн бидний ч аж төрдөг дөрвөн хананы дундах амьдрал юм.
Зохиолч Г.Аюурзана “ Орчин цагийн өгүүллэг дэлхий дахинаа сонгодог үеийн хэв маягаасаа ихэд өөрчлөгдөн, өгүүллэгийг дүгнэж цэгнэдэг хэмжүүр ч эрс ондоо болсон” гэж “Монголын сонгомол өгүүллэг” цомирлогт тэмдэглэсэн нь бий. Монголын уран зохиол нь дэлхийн уран сайхны сэтгэлгээний жишиг түвшингээс алхам ч хоцроогүйг дээрх өгүүллэг харуулж байна. Чухам монгол өгүүллэг улам бүр чөлөөт сэтгэлгээг шүтэх, уран зохиолын парадокс мөн чанараа олж буйг зориуд тэмдэглэх ёстой юм.
            Өнөө үед бидний тэр бүр олж харж чаддаггүй хүний сэтгэлийн нууц ертөнцийг байтугай бие биенээ ойлгох сэтгэл, хүний мөн чанар, гэр бүлийн амьдрал руу өнгийх, тэдний сэтгэл зүй рүү чиглэсэн олон асуудлыг сэрэл мэдрэмжийн оролцоогоор харуулсан энэ өгүүллэг цомхон атлаа олон талаас нь өөр хооронд нь нягт уялдуулснаараа шинэ туршилт гэж хэлж болох ажээ.
1990-ээд оны утга зохиолын хөгжилд сэтгэл зүйн өгүүллэг XX зууны монгол уран зохиолд маш содон өвөрмөц өнгө төрхөөр баяжиж байна. 2000 оноос олон зохиолчид чухам сэтгэл зүйн чиг хандлага руу гүнзгийрч, өгүүллэгт шинэчлэл хийхийн төлөө эрэлхийлэн, чөлөөтэйгөөр сэтгэх, турших, туурвих сонирхолт илт давамгайлах болсон гэж болно.
Ерөөс өнгөрсөн үеийн уран зохиолын арга барил цугаар хэрэггүй болж хаягдсан нь үгүй. Өөр нэг зохиолыг товч хөндөе. Р.Чойномын бичсэн “Гөлөг” уянга сэтгэл зүйн тууж бол мөн л ардын аман зохиолд бүрэлдсэн бэлэн туршлага болох хувилах, нуугдах өгүүлэмжээр илэрхийлсэн сонин зохиол билээ. Ф.Кафка “Хувирал” туужийн бичлэг, арга барил, сэтгэлгээтэй тун ойролцоо билээ.
            Зохиолч Л.Өлзийтөгсийн “Аквариум” өгүүллэг нь Монголын богино өгүүллэгийн хөгжилд гарсан нэгэн шинэ үзэгдэл гэдгийг ийнхүү дэмжин дүгнэж байна.


Ном зүй
v  Өлзийтөгс Л.  “Нүдний шилэнд үлдсэн зургууд”. УБ, 2004 он
v  Байгалсайхан С. “ХХ зууны Монгол өгүүллэгийн туурвил зүй’’ УБ, 2010 он
v  Аюурзана Г. “Монголын сонгомол өгүүллэг” УБ, 2007 он
v  Батболд Ш. “Сэтгэл судлал сонгодгууд”  УБ, 2004 он
v  Гиддингс А. “Социологи’’
v  Фрейд З.  “Психоанализ”
v  Санжжав “Сэтгэл судлал”
v  Д.Галбаатар “Монголын уран зохиолын онол түүхийн зангилаа асуудлууд” 2001
v  Монголын утга зохиолын шүүмжийн улсын уралдаан 2006 он

Өмнөд газрын гүцтэй дарсыг өмнөө тавиад

Өмнөд газрын гүцтэй дарсыг

Өмнөө тавиад шанзных нь аяанд 

Хөлчүүрхэн сууна

Харанхуйг гэрэлтүүлэгч улаан дэнлүүд нь 

Салхины аясаар юм уу? 

Санаа алдан буй миний сэтгэлээс шалтгаалаад юм уу? 

Савчаад л байх юм 

Саяхандаа эх орноосоо хөдөлсөн минь

Ингэж бодмоглохын зуурт л 

Халуун тогооноос савсах уур адар дахь агаар шүүгчрүү

Ирмэн нүдээ нээхийн төдийд сорогдчих

Хараа билчээн эргэн тойрноо нэгжихүй

Сэтгэлийн тэнгист хөлөө дүрчих

Сайхан хүмүүний үр торох нь үгүй

Яах вэ? байз өөрийгөө тайван байлгая гэвч

Яруу найраг л болж үзэгдэх бүх юм

Түчигнэн уухилах галт тэрэг 

Хурдаа саан зам зуурын өртөөнд 

Түр саатан цааш хөдлөх шиг 

Хэсэгхэн зуурт бүгдийг умартаад 

Хажууханд өөдөөс ширтэн суугч

Өвөрлөгч эрээ анзааралгүй

Өдийг хүрснээ бодход, өөрөөсөө ичих шиг

Хэд болж буй бол цаг 

Уг нь би түүнтэй

Ажил ярих гэж, шинэ санаа солилцох л гэж 

Амьхандаа тэр холоос энэ хүртэл ирсэнсэн 

Утга учиргүй зүйл гэгч хорвоод нэгээхэн ч үгүй билээ

Гэвч хүсээд ч анхаарал төвлөрөхгүй үе гэж байх 

Надад зориулж зассан ширээ, түүний хүндлэлийг 

Нэг мөр орхиод гарая гэхнээ

Гэрээсээ мөн ч хол, хүсэл гэгч тээр өндөрт 

Тиймээс бодит байдалтайгаа эвлэрхээс өөр гарц үгүй

Энэ хачин амьдрал давчидхын цагт ямар нэгэн зүйл бичихээс өөр гарц үгүй гэдэг шиг л

Тийм ээ хүн гэгч нэг шунасан бол уул мэт хөдөлгөөнгүй 

Эргээд урсгалаа хаман дээш л өгсөх гол лугаа 

Бүгдийг эргэцүүлэн дуусаад бушуухан хөдлөе байз 

Намайг хүлээж буй хямдхан буудлын сөдөн дэр

Бүлээхэн биш ч дааруулаад байхааргүй шүршүүрийн ус

Нэг л хэмээр дуу аялахад дэргэд нь оччих ор минь хүлээж байна 

Өмнөд газрын гүцтэй дарсыг

Өмнөө тавиад шанзных нь аяанд 

Хөлчүүрхэн сууна

Харанхуйг гэрэлтүүлэгч улаан дэнлүүд нь 

Салхины аясаар юм уу? 

Санаа алдан буй миний сэтгэлээс шалтгаалаад юм уу? 

Савчаад л байх юм 

Саяхандаа эх орноосоо хөдөлсөн минь

Бээжин 2014.02.24

Уушийн газарт

Шүтэн дурлаж босгосон цайз минь шүлэг 

Шүтэн дурлаж нураах цайз минь ч шүлэг 

Уушийн газрын хөшгилсөн хөх утааг ярж
Чамайг орж ирхэд
Угтаа энэ амьдрал зогсчих шиг л болсон
Чи мэдэхгүйл дээ, өөрийнхөө төгс төгөлдрийг

Чамаас цацрах гэгээг, бүдгэрэн тодрох харанхуйллыг
Сарыг би нар гэж хардаг
Сайн мэдэхгүй ч чамайг ч бас тэгж хардагт итгэлтэй байна
Чухам яагаад гэж үү? нүднийхээ гүнрүү өөрөө шагайгаад үзэлдээ

Яруу найрагчдийн бодож олоогүй зүрхнүүдийн
Ягаахан дуслууд тэнгэрээс цус болон асгарч байгааг ажилдаа
Хямдхан дарсыг чи уруулынхаа үзүүрт шилэмдэн долоож сууна
Харин би чамайг нэгд нэгэнгүй ажиглангаа

Хаврын ирж буй нялуун сүрчигийг
Хамрынхаа үзүүрт барин алдаад хагацаж байна
Ёслол төгөлдрөөр энэ үдшийг ирээдүй цагтай хөнтрөөд
Ёотон чихэр хоёр ширхэг дагалдсан байхуу цайг чи нэмээд захиалчихлаа

Уг нь гармаар байна л даа
Чиний ертөнц, оршин буй төрхтэй чинь холилдох өөр эрсийн тамхины утаа
Чамаас хагацаахгүй гэсэн мэт "жазз" хөгжимтэй хоршоод
Удаан их удаанаар сэтгэл эзэмдээд байдаг

Үс чинь яасан ч сайхан юм бэ? дээ
Далайн түрхэрэлт цамнаасан энэ гэзгийг чинь
Дандаа самнаж суудаг нь хэн болоо
Үнэнийг хэлхэд ээж чинь залуудаа яг чам шиг хүүхэн байсан байх даа

Эхний тооцоо юу болж байгааг мэдэх юм алга аа
Ээ дээ, энэ жаахан зүрхэнд яасан ч их хүсэл унтарч асаж, асаж унтарна вэ?
Бутархай мөнгө шиг залуу насаа элэгдхээс өмнө
Бодож амжаагүй байж дурлачих гээд байгаа нүдээ зовхиороо хучия даа

Зүүд байгаасай гээд эргээд нүдээ нээхэд минь
Зүгээр л чи орж ирсэн хаалгаараа гараад явчихсан байгаасай
Хүсэвч хясах орчлонд даанч чи суусаар л байх биз
Хясавч хүсээд байгаа хэрнээ чамтай танилцах хүсэл алга аа

2013.01.,.,.,.,,.,,.,.,.,.,.ИХ СУРГУУЛИЙН ГУДАМЖ "Залуучуудын өргөн чөлөө"

Ээжээ цэцгэн эрхи

1987 оны 10-14-нд төрсөн 
Сэтгүүлч мэргэжилтэй.
Утга зохиолын "АЛИУС" уран бүтээлийн нэгдэлд харьяалагддаг Гантогтохын Лхагвадорж гэх даруухан нь дэндсэн залуугийн энэхүү шүлгийг анх сонсоод л омог төрснөө нуух юун. Өөрийнх нь хэлснээр гүйцэт дуусаагүй ахиад цаана нь хэд дутуу байгаа гэдгийг сонссон ч  зөвшөөрөл авч
 нийтэлж буй болно 

I 

Уйтай намрын дүлий шөнө 
Уйлж суугаад ижийгээ бодлоо
 Ухаан суухаас минь өмнө ... 
Уянгаар дутсан нь хэд бол оо 

Элбэг сэтгэлээ өргсөн хорвоогоос хүү чинь
 Элбэрэл хайрыг тань түүсээр л явна даа 
Энэ орчлонгоор чимэж яв гэчихээд та минь 
Эргээд ганц ч удаа зэмлэхгүй байх гэж дээ... 

Од, үндсэнд хувилан оршжээ 
Орчлонгоор дүүрэн буй за та 
Одоо би уйлахгүй ээ, ээжээ... 
Хайрлаж яваарай гээд хань өгчээ 

Үнэрлэж жаргаарай гээд үр заяажээ 
Үргэлж та намайг ивээсээр л байжээ. 

 II

 Үргэлж та намайг ивээсээр л байжээ 
Үргэн цоцихдоо ч би таныгаа л дууджээ 
Үнэгчлэн үнэгчлэн харамласан үр чинь тэнэг 
Үнэний хорвоо өөрөө зүүдний минь үнэг 

Цагийг эзлэсэн цагаан сүүний охь ээжүүд
Цацлын есөн нүдээр ертөнцийн зүг хардаг
 Цагийг эзэлсэн цагаан сүүний охь ээжүүд 
Цацлынхаа сүүнд шингээд ертөнцөөр нэг тардаг

 Үрээ гэсэн эхийн сэтгэл үлэмжийн их юм 
Үүрч барахгүйн учир хорвоо ижийг минь 
Үрийн тэнгэр бол гээд ятгачихсан юм 
Хүүгээ ивээх сүүн хайр нь төгсгөлгүй еэ 
 
 Хэмжүүрийн орчлонд багтахгүйн учир 
Өнө мөнхийн цаг хугацаа болчихжээ. 

 III 

Өнө мөнхийн цаг хугацаа болчихжээ 
Өөр хаанаас би таныгаа олох вэ...? 
Өдөр хонгууд нэг л дотнохон болчихжээ
 Өө яасан сайхан дүүрэн санаашрал вэ? 

 Сүн далай сүмбэр уулыг ч өртөөлөн өртөөлөн 
Сүм их зөн нь үрдээ залбираад байхаар нь
 Шүүрс алдан алдан халаглахдаа энэ орчлон 
Шүүдэл өгөөд орон зай болгочихжээ эжийг минь 

Орон зай, цаг хугацаа болчихсныг тань 
Олж нээсэн энэ өдрөөс хойш хүүгийнх нь 
Очих газар, явах зам үргэлж гэгээн байх болно 
Давхар давхар он цагийн шатаар өгссөөр 

Дараа төрөлдөө ч таныхаа л өвөр дээр унамаар 
Даанч та минь далдын хар малгайтай хэвээр л. 

 IV 

Даанч та минь далдын хар малгайтай хэвээр л
 Гэвч би хүүгээ дуудах ижий бүрийг эргэж харнам 
Хайр итгэлийнхээ нүдийг нээгээгүй болохоор л 
Хүүдээ ижий минь үзэгдсэнгүй дээ гэж гунинам

 Дува Сохорын “өнчин мэлмий” магнайн үрчлээгээр тодорч 
Дотоод сэтгэлийнхээ гурван нүүдлийг нэгжсэн өдрүүдийг ээ 
Долоон бурхан одны зургаа дахь гэгээнд залбирч 
Дорнын уужим нутагтаа сар шиг өнчирсөн зуныг ээ... 

Хүйн холбоогоо эх үр алтан заадсаар салгаж 
Хувьхан заяаны зам дээр тэврэлдэн учравч 
Хүүгээсээ та минь холдоод л байжээ, ээжээ 
Тийм алгуурхнаар надаас алсарсан ижий л ээ 

Тэнгэрийн орноо дүнчүүр хувилаад удлаа даа 
 Тэгэвч би, тэвчиж итгэн юуг ч юм хүлээсээр л ээ

V 

Тэгэвч би, тэвчиж итгэн юуг ч юм хүлээсээр л ээ 
Тэнэглэл гуниглал минь таны л эзгүйнх ээ 
Үргэлж таныгаа үгүйлэн санахын сацуу 
Үрийнхээ дэргэд ч гуниглан суух юутай гуцуу... 

Ирэх л байсан жам гэвчиг 
 Эртэдсэн юм биш үү дээ хорвоо
 Эрх л багадаа жаргасандаа гэвчиг 
Эдгэх нь үгүй дээ энэ хүйн холбоо 

Өндөр өндөр гэвчиг 
Өндөлзөөд байдаг тэнгэр ээ 
Өнөр өнөр гэвчиг 
Өнчрөөд байдаг сэтгэл ээ... 

Тэврүүлж буйгаа мэдэрлээ ээжээ
 Тэнгэр яг л таны энгэр шиг уужим аа...

 VI 

Тэнгэр яг л таны энгэр шиг уужим аа
 Тэргэл саран ч санаа алдах шиг ээ 
Бүүлгэр тэнгэрээс цас унахаар аа 
Бүүвэйн дууны өнгөтэй ч юм шиг ээ 

Ганцхан насны хүйн холбоо хойно 
Гариг ертөнцөөр ч нэг ижийгээ л хайна
Гансарч уйлаад ч ирэхгүй болохоор тань
 Гомдоллож тунирхдагаа ч больчихсоон үр нь

 Гэнэ гэнэхэн сэтгэл үймрээд ирлээ ч
 Гэргийгээ түшээд мэгшиж боломгүй л 
Гуниг уйтгараар минь бороо орлоо ч
 Гутрахгүй амьдарч яагаад ч болохгүй л... 

Тэнгис далайн их уснаа зорьдог ч юм уу 
Тэнд л та минь намайг хүлээгээ ч юм уу 

 VII 

Тэнд л та минь намайг хүлээгээ ч юм уу 
Тэнгэрт бохирч мөргөсөн тэр уулын энгэр бэлд
 Таныгаа оршоосон минь үр суулгах шиг ч юм уу
 Таны хайр шингээ юу даа, цэцэг цэцгийн балд... 

 Тэгэхэд би ганцхан удаа эргээд харчихсан бол 
Тантай хамт үүрд үлдэж болох байсан уу? 
Элэг элгэндээ хярсан таван хүүгээ үлдсэн бол 
Элэг эмтэлж нэг нь одсоныг та мэдсэн үү? 

Халуун амь амьсгаа тань дандаа л үгүйлэгдэх болсон
 Хамгийн сүүлд хэзээ бид ширээ тойрон хооллоцгоолоо 
Хагацал үзсэн зүрхэс хэндээ ч туниж чадахаа больсон 
Хэн нэгнээсээ хождож анихийн гаслан 

Хөөрхий аавыг минь үргэлж хэмлэх болсон 
 Тэглээ гээд ч тэнгэр намсахгүй нь хяслан... 

 VIII 

Тэглээ гээд ч тэнгэр намсахгүй нь хяслан... 
Хохилдог гутал шиг хорвоод холгуулсаар авч
 Аяа хөөрхий аавыгаа урт наслуулахын хүслэн
 Ач, үрсийнх нь сэтгэлд адилхан дэнсэлэнэ, гэвч 

Өвөөгийнх нүүгээд цаг хугацаа гаталчихсан 
Өнөө жил бид очиж золгож чадахгүй 
Эмээ минь жамын босгыг гэтэлчихсэн 
Эвий дээ, өвөө минь ганцаараа... чадаагүй

 Элгээ дэвтээн золгоод норох хацар одоо хуурай 
Эргэж ирэхгүйгээр эгнэгт тэд тань руу нүүчихлээ 
Эртний ёсоор домботой цай барьж угтаарай... 
Ижийд минь хүргэж өгөх шат гэж байму

Энхэр үрээ санасан хоёр буурай минь 
Эрхиний бөөр давхарлан давхарласаар тэнд очму

ХӨХ ЗУЛ

 

Намтрын товчоон:

Овог нэр: Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан

1970.01.25 –Тахиа жил Хөвсгөл аймгийн Мөрөн хотод ажилчны гэр бүлд мэндэлжээ

1977-1987. Мөрөн хотын 10 жилийн хоёрдугаар дунд сургууль

1987-1992. ОХУ-ын Санкт Петербургийн их сургуулийн Олон улсын

                     сэтгүүл зүйн ангийг “Олон улсын сэтгүүлч” мэргэжлээр дүүргэсэн

1992-1995. “Ил товчоо” сонины хариуцлагатай нарийн  бичгийн дарга

1995-1996. “Бизнес таймс” сонины ерөнхий эрхлэгч

1996-2000. Хэвлэлийн “Интерпресс” агентлагийн ерөнхий захирал

Уран бүтээлийн товчоон:

Уран бүтээлээ 1985 оноос эхэлжээ.

“Хөх зул” (1994)  шүлгийн түүвэр 

 НАМРЫН ҮДЭШ

Намар орой,  алс зөөлөн үдшээр

Навчсын унах уйтгарт чимээ  сонсдоно

Энэлсэн сэтгэлийн дотор гуниг төрөх нь

Эртний шүлгийн шарласан хуудас хийсэх мэт ээ

Царайлаг зүсээ сэмхэнээ нууж

Цайрах үүлсийн чөлөөнд бүсгүй нүцгэлээд

Цагаан нөмрөгийг салхинаа хийсгэх адил

Сарны тунгалаг чамайг мөрөөдөхүй...

Намуухан эгшиглэх лимбийн нүхээр

Намрын шөнийг сүвлэх  сарны гэрэл

Гоо үзэсгэлэн гэж өөрийгөө андуурах шиг

Голын усны гадарга дээр хөрөг урлана

Цэцэг бүхэн нэг нэг дуу зохиож

Цэлмэгэр салхинаа шилбээ жиндүүлэн

Хээр талын задгайд бид хоёрыг хүлээж

Хөрсөн дор мянган үндэс ёслолын аялгуу хөгжимдөнө ...

1989.08.21

 

Салхин зүг өвс чичрэх нь

Содон аялгуу агаад

Бүдэг бадагт навчны судлыг хөглөх

Өвгөн шавьж

Хөгжимчин адил аа!

Өнөө хаврын үест

Үзэсгэлэнт бүсгүйн  сайханд

Миний зүрх улаахан алим  болоход

Олон, олон охидод

Одоо би ганц мэт санагдана

                                                   1991.02.03

 

 ЭЛЕГИЯ

Үүл мэт хар гуниг

Үхэл мэт  хүнд үг

Үлгэр шиг амьдралд

Өдөр хоног нисэхэд

Шархадсан шувуу шиг

Шавхсан жүнз шиг

Үлдмээргүй байлаа ч

Үхмээргүй байна

                         1989.06.08

 Үүлэн дундах хан хөвгүүн

Үд цагаар  лимбэ үлээхэд

Өдөт цагаан шувуу

Тэнгэрийн өвөрт шургаж

Өвс сэрвэгнэх чимээнээр

Өнгө  цэнхэр аялгуунд хувирч

Салхины чиг нисэхүй...

Охидын хөлд салхи

Өвс адил  ширэлдэх

Гоо бэлхүүс нь

Голын урсгалыг  дүрслэх

Диваажин мэт эгшинд

Өөрийнхөө төгсгөл дээр

Үүрд би хавар болмуу!

Нэгэн насны минь  зургийг

Навч адил дүрсэлж

Модод цэцэглэх нь

Миний шүлэг агаад

Ариун биеийг  таалах шиг

Агаарт шүлэг татлах шиг

Сайхан бүсгүйг хавраар харахуй

Сая хорин тав дахь цагийг үдэж

Саран битүүрсэн үдэш

Бүсгүй хүнийг

Бурхан гэж  андуурч

Би шүлэгч болсон...

                                        1993.10.22

ГАНЦААРДАЛ

Сар...

(Усны бидэрээс сайхан үнэр гарах нь)

Салхи...

(Миний буцах зүг авай)

Шүлэгч...

(Бурхан нүдээ аньж, залбирал үйлдэх нь)

Сэтгэл...

(Нэгэн нар ертөнцөд нэмж мандахад)

Цаг хугацаа

Орь дуу тавиад

Орон гэрээсээ зайлахдаа

Миний төгсгөлөөр

Миний шүлэгт цэг тавихгүй          

                                                   1991.08.23

Цаашаа харж,  сайхан бүсгүй гуниглах мэт

Түнэр шөнө... түнэр тэнгэр...

Тунгалаг болох одод-чиний нулимсны тоо

Тэнд миний бичээгүй шүлэг олон

Тэнд миний сонсоогүй үлгэр олон

Чи бид хоёр эртийн танил шиг учирч

Сарны дор дарс хундагалахад

Сайхан бүсгүй гэнэтхэн эргэж харах шиг

Үүр гэгээрэхэд эрээчсэн цаас өчнөөн

Этгээд чиний хэл үггүй төрх-энэ шүлэг

                                                   1991.01.07

 Шүлэг  бичээгүй цаас мэт

Салхин хийсэхэд

Шүлэгчийн ширээ шиг шөнийн тэнгэрт

Сар дэнлүү мэт савчина

Дүлий харанхуйд лаа асаагаад

Дөрвөлжин  цаасан дээр лаа шиг үзгээр бичихэд

Ширээн дээр тавьсан шил мэт

Шилэн дээр урссан бороо нь

Эрх чөлөө гэж уйлаад загалтсан мэт

Эрээчсэн шүлэг минь харагдахуй

Үлгэр хийгээд би бурхан мэт ээ

                                                 1992.02.26

ДҮ-ФҮ

Жүнзэнд дүүргэсэн  хар архи

Шүлгэндээ халамцсан хөлчүү хятад

Шөнийг хундагалсан согтуу сар

Хүнийг дайжигнасан салга орчлонд

Архины гуанзны агсам дэн

Золоор дүүжигнэвч зул шиг ёлтойно

Дүүрэн дарсыг амсахад  Дү-фүгийн гомдол

Халамцуу бийрийн нулимс, ханз үсэгний бичээс

                                                                        1991.01.07

АННА АХМАТОВАГИЙН ШАРИЛ ДЭЭР 

Шарил...Хэрээс...Улиангар...

Анна... Христос... Сарнай...

Алтан эгшин мөнгөн жүнзнээс хальж

Алдар нэрийг чинь хожимдож алтдахад

Шүлгийг чинь биш

Шүтээн мэт үзэсгэлэнг чинь үгүйлж

Шарил дээрх хээнцэр сарнай:

-Анна, Анна гэж дуудаад

Ариун дэлбээгээ

Эрвээхэйн далавч  шиг хумихад

Шүлэгчийн шарил дээрх

Хэрээслүүлсэн Христосын

Урьдын  шарх хөндөгдөхөд

Улиангарын навчис

Салхины аялгууг тэврээд

Шүлэг  шивнэх нь

Чиний уруул мэт. Анна.Анна.

Алтан эгшин мөнгөн жүнзнээс хальж

Алдар нэрийг чинь хожимдож алтдана

                                                           1991.03.21